Yapay Zeka Terimleri Sözlüğü Herkesin Anladığı Dille

Yapay Zeka Terimleri Sözlüğü: Herkesin Anladığı Dille

Yapay zeka haberlerini okuyorum, yarısını anlamıyorum. LLM, token, fine-tuning, hallucination... İngilizce terimler, teknik jargon, herkes biliyormuş gibi konuşuyor.

Ben de başta anlamıyordum. Araştırdım, öğrendim, not aldım. Bu yazıda en sık karşılaşılan yapay zeka terimlerini basit bir dille açıklayacağım. Teknik bilgi gerektirmiyor, herkes anlayabilir.

Temel Terimler

Yapay Zeka (AI - Artificial Intelligence)

Bilgisayarların insan gibi düşünme, öğrenme ve karar verme yeteneği. Şemsiye bir kavram, altında birçok alt alan var.

Makine Öğrenmesi (Machine Learning)

Bilgisayarların veriden öğrenmesi. Ona örnekler gösteriyorsunuz, o kalıpları çıkarıyor. Mesela binlerce kedi fotoğrafı gösteriyorsunuz, sonra yeni bir fotoğrafta kediyi tanıyabiliyor.

Derin Öğrenme (Deep Learning)

Makine öğrenmesinin gelişmiş hali. İnsan beynindeki sinir ağlarını taklit eden yapılar kullanıyor. ChatGPT, Midjourney gibi araçlar derin öğrenme kullanıyor.

LLM (Large Language Model)

Büyük Dil Modeli. Çok büyük miktarda metin verisiyle eğitilmiş yapay zeka modeli. ChatGPT, Claude, Gemini hep LLM'ler. Dili anlıyorlar ve dil üretebiliyorlar.

ChatGPT ve Benzerleriyle İlgili Terimler

Prompt

Yapay zekaya verdiğiniz talimat veya soru. Türkçesi istem. Bana bir şiir yaz dediğinizde bu bir prompt.

Token

Yapay zekanın metni parçalara böldüğü birim. Kabaca bir kelime 1-2 token. Neden önemli? Çünkü yapay zekaların token limiti var. Ne kadar uzun metin işleyebileceklerini belirliyor.

Bağlam Penceresi (Context Window)

Yapay zekanın bir seferde işleyebildiği maksimum token sayısı. Mesela 128k context window demek yaklaşık 100.000 kelimelik metin işleyebilir demek.

Halüsinasyon (Hallucination)

Yapay zekanın uydurması. Olmayan bir şeyi varmış gibi söylemesi. Mesela olmayan bir kitap ismi, olmayan bir istatistik söylemesi. Çok ikna edici söylüyor ama tamamen uydurma.

Fine-tuning

İnce ayar. Hazır bir modeli özel bir amaç için ek veriyle eğitmek. Mesela genel ChatGPT'yi alıp sadece hukuk konusunda ek veriyle eğitirseniz, hukuka özel bir model elde edersiniz.

RAG (Retrieval Augmented Generation)

Yapay zekanın cevap vermeden önce bir veritabanında arama yapması ve bulduğu bilgiyle cevabı zenginleştirmesi. Halüsinasyonu azaltır çünkü gerçek veriye dayanır.

Model İsimleri

GPT (Generative Pre-trained Transformer)

OpenAI'ın model serisi. GPT-3.5, GPT-4, GPT-5 gibi versiyonları var. ChatGPT bu modelleri kullanıyor.

Claude

Anthropic şirketinin modeli. ChatGPT'nin rakibi. Claude 3, Claude 3.5 gibi versiyonları var.

Gemini

Google'ın modeli. Eskiden Bard vardı, şimdi Gemini oldu. Gemini 1.5, Gemini 2 gibi versiyonları var.

Llama

Meta'nın (Facebook) açık kaynak modeli. Ücretsiz kullanılabilir, kendi sunucunuzda çalıştırabilirsiniz.

Görsel Yapay Zeka Terimleri

Text-to-Image

Metinden görsel üretme. Bir şey yazıyorsunuz, yapay zeka resim çiziyor. Midjourney, DALL-E, Stable Diffusion buna örnek.

Image-to-Image

Bir görseli başka bir görsele dönüştürme. Mesela çizimi gerçekçi fotoğrafa çevirme.

Inpainting

Görselin bir bölümünü düzenleme. Seçtiğiniz alanı yapay zeka yeniden çiziyor.

Upscaling

Düşük çözünürlüklü görseli büyütme. Yapay zeka eksik pikselleri tahmin edip ekliyor.

Negative Prompt

İstemediğiniz şeyleri belirtme. No text, no watermark gibi. Yapay zeka bunları üretmemeye çalışıyor.

Teknik Terimler

API (Application Programming Interface)

Programların birbiriyle konuşma yolu. Yazılımcıların ChatGPT'yi kendi uygulamalarında kullanmasını sağlıyor.

Parametre

Modelin öğrendiği değerler. Ne kadar çok parametre, o kadar güçlü model (genellikle). GPT-4'ün trilyonlarca parametresi var.

Eğitim (Training)

Modelin veriden öğrenmesi. Çok fazla veri, çok fazla hesaplama gücü, çok fazla zaman ve para gerektiriyor.

Inference

Eğitilmiş modelin çalışması. Siz soru sorduğunuzda modelin cevap üretmesi inference. Eğitim bir kere yapılıyor, inference sürekli.

Embedding

Metnin sayısal temsili. Yapay zeka metni anlamak için onu sayılara çeviriyor. Benzer metinler benzer sayılara dönüşüyor.

İş Dünyası Terimleri

AGI (Artificial General Intelligence)

Yapay Genel Zeka. İnsan kadar zeki, her konuda çalışabilen yapay zeka. Henüz yok ama herkesin hedefi bu.

Chatbot

Sohbet robotu. Kullanıcıyla mesajlaşarak iletişim kuran program. ChatGPT bir chatbot.

Copilot

Yardımcı pilot. İnsanın yanında çalışan, yardım eden yapay zeka. Otonom değil, insan kontrolünde.

Ajan (Agent)

Kendi başına iş yapabilen yapay zeka. Sadece cevap vermiyor, eylem yapıyor. Web sitelerinde gezinme, dosya düzenleme gibi.

Etik ve Güvenlik Terimleri

Bias (Önyargı)

Modelin eğitim verisinden kaynaklanan önyargılar. Mesela eğitim verisinde erkek doktorlar çoksa, model doktor deyince erkek düşünebilir.

Alignment

Yapay zekanın insan değerleriyle uyumlu olması. Zararlı içerik üretmemesi, dürüst olması, güvenli olması.

Jailbreak

Yapay zekanın güvenlik önlemlerini aşma girişimi. Normalde yapmayacağı şeyleri yaptırmaya çalışmak.

Red Teaming

Yapay zekanın zayıf noktalarını bulmak için yapılan testler. Güvenlik açıklarını keşfetme.

Bu Sözlüğü Nasıl Kullanın

Bir haber okurken anlamadığınız terim çıkarsa buraya dönün. Ya da şu an hepsini ezberlemeye çalışmayın, zamanla öğrenirsiniz.

En önemlileri şunlar bence:

• Prompt: Yapay zekaya verdiğiniz talimat
  
• Token: Metin birimi, limit belirler
  
• Halüsinasyon: Yapay zekanın uydurması
  
• LLM: ChatGPT gibi dil modelleri
  

Bu dördünü bilirseniz çoğu haberi anlarsınız. Gerisi zamanla gelir.